حِسابُ اليَد (حساب دستي) و حِسابُ العقُوِد (حساب انگشتان) و رابطه نزديکي با عَقدُ الانامِل
پژوهشگر: روزبه قهرمان

علم رياضيات از علوم‍ي بود که مسلمانان به آن اهمّيت مي دادند و اين علم در تقسيمات علوم جايگاه خاصّي داشت. دو فيلسوف بزرگ اسلامي - فارابي و ابن سينا - که از آن دو به شيخين تعبير مي شد ، عنايتي خاص به رياضيات داشته و در معّرفي و بيان علوم ، جايگاه آن را معّين کرده اند.
فارابي در کتاب " احصاء العلوم " ، رياضيات را به هفت شاخه بزرگ تقسيم مي کند و در رأس تمام آنها "علم الاعداد" است که از آن به "علم حساب" تعبير ميکند. به طور کلي ، در نوشته هاي رياضيدانان مسلمان بين "علم اعداد" و "علم حساب" تمايز قايل شده اند.
در علم اعداد ، از خواص عدد و روابط متقابل ميان اعداد بحث مي شود امّا در علم حساب ،‌از اعمال رياضي ( چهار عمل اصلي ) و خاصه از استخراج ريشه ها گفتگو مي رود. البته تمام رساله هاي مربوط به حساب داراي فصلي درباره جبر و مقابله نيز هستند ، زيرا طبق نظر عمومي آن روزگار ، علم حساب نه تنها بايد به تعيين مقادير عددي مجهول از روي داده هاي معلوم بپردازد ،‌بلکه بايد در روابط مقدارهاي نامشخص با يکديگر نيز غور کند.
پيش از آنکه روشهاي هندي حساب در دنياي اسلام عموميت و رواج يابد ،‌نوعي محاسبه رواج داشت که ابوالحسن اقليدسي - مولف کتاب " الفصول في الحساب الهندي" - آن را " حساب الروم و العرب " مي خواند. اين نوع حساب در چند کتاب از جمله کتاب " مايحتاج اليه الکتّاب والعُمّال من صناعة الحساب " نوشته ابوالوفاي بوزجاني - از رياضيدانان بر جسته ايراني قرن چهارم هجري - مورد مطالعه قرار گرفت و در آن ، قواعدي براي اعمال حساب و از جمله استخراج تقريبي ريشه هاي دوّم ( جذر) به دست مي داد. معمولا اين گونه اعمال ذهني صورت مي گرفت ، و نتايج تقريبي به دست آمده ،‌قبل از رسيدن به نتيجه نهايي ، با در آوردن انگشتان دست به صورتهايي خاص نگهداري مي شد و در نتيجه ، اين نوع محاسبه را حِسابُ اليَد ( حساب دستي ) و حِسابُ العقُود (حساب انگشتان ) و حِساب الهَوايي ( حساب ذهني يا هوايي ) مي خواندند.